Evropske države, naviknute na američki bezbjednosni kišobran i široku socijalnu zaštitu, suočavaju se s novim pritiskom da same preuzmu veći dio troškova odbrane. Prema analizi Utkua Askera, to nije samo pitanje većih vojnih budžeta, nego i preispitivanje društvenog dogovora na kojem su građeni evropsko blagostanje, politička stabilnost i povjerenje u institucije.
Evropski model socijalne države decenijama je rastao u sjeni američke vojne zaštite. Nakon Drugog svjetskog rata evropske zemlje mogle su veći dio sredstava usmjeravati na socijalnu potrošnju, dok je Vašington nosio glavni teret odbrane. Taj odnos, koji je preživio Hladni rat i njegove posljedice, sada je ozbiljno uzdrman ratom Rusije i Ukrajine, ali i zahtjevima Donalda Trampa da saveznici preuzmu veći dio odgovornosti za sopstvenu sigurnost.
Utku Asker, dopisnik agencije Anadolija za strateške analize, ocjenjuje da se evropski problem ne može svesti na puko povećanje vojnih budžeta. Po njegovom tumačenju, promjene u međunarodnom odnosu snaga potresaju temelje dugogodišnjeg društvenog dogovora. Američki državni sekretar Marko Rubio poručio je u Atini da bi se Evropa mogla „probuditi iz dugog sna“, ali autor analize smatra da je riječ o dubljem pitanju od navodne nedostatne volje: mijenja se okvir u kojem su evropske države gradile blagostanje i političku stabilnost.
Asker podsjeća da socijalna država nije bila samo posljedica američke zaštite, nego i evropskih klasnih borbi i socijaldemokratskih tradicija. Ipak, američki bezbjednosni kišobran omogućio je da se dio novca koji bi inače odlazio na vojsku preusmjeri na javne usluge i socijalni mir. Danas, kada se taj oslonac povlači, evropske vlade pokušavaju istovremeno da očuvaju odbranu, socijalnu državu i fiskalnu stabilnost, što je, prema analizi, teško ostvarivo bez bolnih kompromisa.
Primjeri iz pojedinih država pokazuju koliko su ti izbori osjetljivi. Njemačka je posegnula za rekordnim zaduživanjem za odbranu i infrastrukturu, Francuska se suočava s pritiscima zbog deficita i političke nestabilnosti, dok je Nizozemska dio povećanih vojnih troškova finansirala na račun socijalnog modela. Španija i Italija, s druge strane, zasad odbranu tretiraju kao manje važan prioritet, pri čemu Italija, prema analizi, dio postojećih budžetskih stavki preimenuje kako bi dostigla NATO-ov prag izdvajanja.
Autor upozorava da ni krajnja desnica nema jednostavno rješenje, iako biračima nudi privid lakšeg izlaza kroz smanjivanje prava migrantima, Briselu ili Ukrajini. Takav pristup, nazvan „socijalni šovinizam“, može politički privući dio birača, ali ne zatvara stvarni budžetski jaz. Kao najrealističniji izlaz navodi zajedničko evropsko zaduživanje, uklanjanje dupliranja kapaciteta i ravnomjerniju podjelu tereta, uz zaključak da bi Evropa bez takvog dogovora mogla skliznuti u dublje podjele, štednju i političku nestabilnost.
Izvor: Nezavisne novine